Του Ψαλιδάκου Πούλου
Πήγα να δω το Sirat [1] (Oliver Laxe, 2025) εντελώς απροετοίμαστος για το τι πρόκειται να δω. Δεν είχα διαβάσει τίποτα, δεν είχα ακούσει κάτι από κανέναν. Με τράβηξαν δυο φίλοι και πήγαμε και το είδαμε. Ξεκίνησα λοιπόν να βλέπω με μάτι «καθαρό», «αθώο», με μια ματιά εντελώς προσωπική. Θα επιχειρήσω να μεταφέρω εδώ αυτούσια αυτήν την πρώτη εντύπωση και θα προσπαθήσω να την κάνω μάλιστα οδηγό μου. Θέλω να ακολουθήσω τα στοιχεία που με οδήγησαν στην αποκωδικοποίηση ή την πρόσληψη της ταινίας με τη σειρά που τα συνειδητοποιούσα σταδιακά. Παρόλο που μετά διάβασα για τον σκηνοθέτη και μάλιστα κάποιες συνεντεύξεις του με μεγάλο ενδιαφέρον, θα περιοριστώ στον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος βλέπει το έργο του μόνο σε πολύ συγκεκριμένα σημεία. Η προσωπική πρόσληψη θα είναι ο οδηγός μου.
Οι ήρωες παρουσιάζονται ήδη στην πρώτη σκηνή του έργου. Σε έναν εκστατικό χορό μας συστήνονται μέσα από σημαδεμένα πρόσωπα και λερωμένα, πληγωμένα ή ακρωτηριασμένα σώματα. Δεν τους γνωρίζουμε ακόμη -και δεν θα τους γνωρίσουμε με έναν παραδοσιακό αφηγηματικό τρόπο ούτε μέχρι το τέλος της ταινίας- αλλά σε αυτά τα πρόσωπα και τα σώματα, με τα ετερόκλητα ρούχα, τα piercing, τα ιδιαίτερα κουρέματα, τα ακρωτηριασμένα μέλη, αναγνωρίζουμε ότι πίσω από την έκσταση του χορού κρύβονται ιστορίες τραύματος. Άνθρωποι δίχως τόπο, δίχως στέγη, δίχως καταγωγή. Πλάνητες, flaneurs, μιας σκληρής και άνυδρης εποχής, όπως η έρημος στα βουνά του Άτλαντα στο Μαρόκο, όπου είναι γυρισμένη η ταινία.
Ανάμεσά τους, παράταιρος, με μια κλασική μορφή Ανατολίτη, όπως αυτές που βλέπουμε στις ταινίες του Φατίχ Ακίν, ένας πατέρας (τον υποδύεται έξοχα ο Ισπανός Σέρχι Λόπεζ) μαζί με τον μικρό γιο του, που αναζητά την χαμένη του θυγατέρα. Θα ακολουθήσει το καραβάνι των ravers, που κυνηγούν την επόμενη στάση για πάρτι στην ερημιά, παίρνοντας στο κατόπι τα τεράστια οχήματα που μεταφέρουν εκείνους με τον ογκώδη εξοπλισμό τους, αυτός με το μικρό φορτηγάκι του. Η συνύπαρξή τους ήδη από την αρχή φαίνεται αταίριαστη σε σημείο γελοιογραφικό (αυτή μου φαίνεται ότι ήταν η πρόθεση του σκηνοθέτη στο πρώτο νυχτερινό κομβόι της συντροφιάς). Η απροσδόκητη τραγική απώλεια θα τον κάνει μέλος τους στη συνέχεια. Ο δικός του «ακρωτηριασμός» θα τον κάνει έναν απ΄ αυτούς που δεν έχουν τίποτα να χάσουν. Κι εκεί που περιμένεις την έκρηξη και τη σύγκρουση ανάμεσα στους δύο κόσμους, η δοκιμασία θα τους φέρει κοντά.
Το τοπίο πρωταγωνιστεί στην ταινία. Ένα τοπίο γυμνό, αποκαλυπτικό, όπου η ερημιά, η σκόνη, ο ήλιος ή το σκοτάδι δοκιμάζουν τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, θέτουν τα όρια της δράσης τους. «Δεν κινηματογραφώ τη φύση επειδή είναι όμορφη. Κινηματογραφώ τη φύση επειδή μας θέτει σε δοκιμασία κάθε στιγμή. Θέτει σε δοκιμασία τους χαρακτήρες μου, θέτει σε δοκιμασία εμένα. Επιπλέον, όπως και η ζωή, η φύση δεν σου δίνει αυτό που αναζητάς. Σου δίνει αυτό που έχεις ανάγκη. Και κάποιες φορές ο τρόπος που μας δονεί η φύση είναι ισχυρός και σκληρός και δύσκολος για μας, αλλά έχω την πίστη ότι είναι πάντοτε για καλό. Έχω αυτήν την πεποίθηση βαθιά μέσα μου» λέει σε μια συνέντευξή του ο σκηνοθέτης. Η φύση λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο στα κλασικά γουέστερν, όπως και στα νεο-γουέστερν, και από αυτήν την άποψη μπορούμε να εντάξουμε την ταινία στο είδος αυτό, το οποίο έχουν υπηρετήσει πολλοί σύγχρονοι σκηνοθέτες με πολύ διαφορετικούς σκοπούς και αποτελέσματα. Με μια διαφορά:
Η μουσική εδώ κυριαρχεί πιο πολύ και από το τοπίο. Δε σταματά ποτέ να παίζει. Παρόλο που πολλά από τα κλασικά ή τα νεο-γουέστερν, έχουν επενδυθεί με εξαιρετικές μουσικές, εδώ η μουσική δεν συνοδεύει ούτε επεκτείνει ή υπογραμμίζει τη δράση. Η μουσική είναι η αφορμή και η κινητήρια δύναμη. Δεν υπάρχει ταινία χωρίς αυτήν. Εκεί που τα κλασικά γουέστερν επιζητούσαν να ανακαλύψουν θησαυρούς ή εχθρούς για να τους εκδικηθούν ή να γλιτώσουν την εκδίκησή τους, οι ήρωες του Sirat αναζητούν χώρο για να στήσουν τα ηχεία τους παίζοντας μουσική στη διαπασών για να επιδοθούν στο λυτρωτικό χορό. Έξω από την πραγματικότητα των άλλων, πέρα από τα όρια του κόσμου που βρίσκεται εκτός της κοινότητάς τους.
Ο νομαδισμός: Έτσι κι αλλιώς δεν φαίνεται να υπάρχει έξω κόσμος για αυτήν τη φυλή των νομάδων. Δεν τον βλέπουμε πουθενά. Δεν έρχονται σε επαφή μαζί του. Μοιάζει εξωπραγματικός αυτός ο τρόπος ζωής; Κι όμως, αυτός ο «εξωτικός» νομαδισμός είναι πολύ υπαρκτός, σκέφτομαι. Στον κινηματογράφο είδαμε μια πολύ ρεαλιστική απόδοσή του στο Nomadland του 2021. Οι σύγχρονοι νομάδες, που ζουν μόνιμα στα τροχόσπιτα, στα βανάκια ή στα φορτηγά τους, απόκληροι-θύματα των τραπεζών και του real estate. Gig–workers, που μπορεί να καθαρίζουν τις τουαλέτες ενός κάμπινγκ για μια σεζόν ή να πακετάρουν στην Amazon (όπως έδειχνε η ταινία) από Σεπτέμβριο μέχρι Δεκέμβριο. Δουλειά που μπορεί να διαρκεί ακόμη και λίγες εβδομάδες, και μετά ξεκίνημα για την επόμενη στάση. Όπου βρεθεί εργασία.
Ο στρατός είναι η μοναδική εικόνα εξουσίας στην ταινία. Ο στρατός που διαλύει τα πάρτι. Η πραγματικότητα του κράτους που εισβάλλει στην ετεροτοπία της ομάδας και ανακοινώνει πως ξεκίνησε ο Γ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Θα ωθήσει τους ήρωες πιο βαθιά μέσα στην έρημο. Αλλά μόνο ως εκεί. Δε θα επηρεάσει περισσότερο την αέναη φυγή τους.
Το σιράτ, τέλος, η κεντρική ιδέα ίσως, που έδωσε τον τίτλο στην ταινία. Μας πληροφορεί περί τίνος πρόκειται στην αρχή της ταινίας, με το που πέφτουν οι τίτλοι. Είναι, σύμφωνα με το Κοράνι, η γέφυρα που χωρίζει τον παράδεισο από την κόλαση. Λεπτή σαν κλωστή και κοφτερή σαν μαχαίρι. Οι δίκαιοι θα περάσουν από πάνω της, ενώ οι αμαρτωλοί θα χάσουν την ισορροπία τους και θα πέσουν στη φωτιά. Ξεχνάς αυτή την πρώτη αναφορά στο Σιράτ στη συνέχεια και θα ανακαλύψεις τη σημασία της μόνο προς το τέλος της ταινίας, που κλείνει με ένα τέλειο κυκλικό σχήμα.
Σε αυτό το απρόσμενο και καθηλωτικό τέλος, η αθωότητα (σε ένα φιλμ μάλιστα που δεν είναι διόλου μανιχαϊστικό) επιβιώνει και η αφοσίωση σε έναν σκοπό δικαιώνεται. Όμως, όπως φαίνεται, το αντίτιμο για αυτό, αλλά και το μόνο κέρδος, είναι μια τραγική μοναξιά.
Το κείμενο του Ψαλιδάκου Πούλου επιμελήθηκε ο Αντώνης Γαζάκης
Επιτρέπεται η αναπαραγωγή και διανομή του άρθρου σύμφωνα με τους όρους της άδειας Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0) [2]