Πούλος Ψαλιδάκος 
Ερέθισμα για αυτό το κείμενο υπήρξαν οι σφοδρές αντιδράσεις και η διαμάχη που πυροδότησε η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν. Ένα χολιγουντιανό blockbuster να γίνεται αντικείμενο πολεμικής από ένα ετερογενές κοινωνικά σύνολο (από τον ανώνυμο ακροδεξιό του διαδικτύου μέχρι τον πλανητάρχη και τους πέριξ αυτόν ολιγάρχες) δεν είναι κάτι σύνηθες. Επιπλέον: το θέμα του φιλμ ήταν ένα από τα πιο κλασικά κείμενα της αρχαίας λογοτεχνίας και ήρωάς του ένας από τους αρχέτυπους του δυτικού φαντασιακού.
Στο κείμενο που ακολουθεί θα ασχοληθώ λιγότερο με την ταινία καθεαυτήν και θα προσεγγίσω στο πρώτο μέρος (ακροθιγώς βέβαια, μέσα από κάποια παραδείγματα) το θέμα της πρόσληψης της ελληνικής αρχαιότητας στο παρελθόν και τις συγκρούσεις και τα ρήγματα που προκάλεσε τόσο εντός της Αριστεράς (με ένα παράδειγμα από τη γαλλική μεταπολεμική αριστερά) όσο και της Δεξιάς (με τις διαφωνίες εντός του ίδιου του ναζιστικού κόμματος πριν από τον πόλεμο). Θα σταθούμε πιο συγκεκριμένα στον Οδυσσέα, έτσι όπως παρουσιάζεται από τη σχολή της Φρανκφούρτης στη Διαλεκτική του διαφωτισμού. Στη συνέχεια, στο δεύτερο μέρος θα παρακολουθήσουμε εν συντομία τις αντιδράσεις που ήγειρε η ίδια η ταινία και θα διερευνήσουμε ποιες είναι, από πού προέρχονται και πόσο βάσιμες εντέλει είναι.
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Ερωτήματα για την πρόσληψη της κλασικής αρχαιότητας
Ας ξεκινήσουμε με μια παραδοχή: Η ελληνική αρχαιότητα υπήρξε διαχρονικά ένα πεδίο μάχης στον χώρο των ιδεών ή των τεχνών, της πολιτικής θεωρίας, αλλά και της προπαγάνδας και της άσκησης πολιτικής. Αν κοιτάξουμε το παρελθόν (πρόσφατο ή απώτερο), αν στρέψουμε το βλέμμα τόσο προς την πολιτική ιστορία όσο και την ιστορία των ιδεών, μπορούμε εύκολα να διαπιστώσουμε ότι υπήρξε επανειλημμένως ένα αντικείμενο διεκδίκησης από εντελώς διαφορετικούς κόσμους, κσμοθεωρήσεις, πολιτικές ιδεολογίες ή καθεστώτα.
Αν και την έχουμε στο νου μας κυρίως ως μια από τις αιτίες της Αναγέννησης, ταυτίστηκε επίσης με την καλλιτεχνική παραγωγή της Γερμανίας του Βίσμαρκ και εν συνεχεία με τη μνημειακή τέχνη των ναζί. Κι αν υπήρξε θεμέλιο του ευρωπαϊκού και του νεοελληνικού διαφωτισμού, ήταν επίσης και ο ιδεολογικός μανδύας της Μακρονήσου και των μειζόνων δικτατοριών του 20ου αιώνα στην Ελλάδα.
Ακόμη όμως και εντός αυτών των δύο «κόσμων» δεν υπάρχει συμφωνία για την αξία ή τη χρησιμότητα του αρχαίου κόσμου. Στη συνέχεια θα δούμε δυο παραδείγματα, όπου οι «Έλληνες» αποτελούν αντικείμενο ανάλυσης, διαφορετικών ερμηνειών και αντιδικίας, μεταξύ των Γάλλων δομιστών τη δεκαετία του ‘60 αφενός, και εντός του στρατοπέδου της ναζιστικής προπαγάνδας στη Γερμανία κατά τη δεκαετία του ’30 αφετέρου.
Μεταπολεμική Γαλλία: Η ελληνική αρχαιότητα στο φακό των Γάλλων δομιστών
Το παράδειγμα του Οιδίποδα
Στο βιβλίο της Η Αθήνα στο Παρίσι η Miriam Leonard σημειώνει πως «δεν είναι η πρώτη φορά που οι κλασικές σπουδές -τομέας που θεωρείται συχνότερα προπύργιο του συντηρητισμού παρά φυτώριο της επανάστασης- κατορθώνουν να εμφυσήσουν το πνεύμα της εξέγερσης στους μελετητές τους.» (σ. 16). Εξετάζει λοιπόν το διάλογο που διεξήχθη από την επαύριο του πολέμου μέχρι τα χρόνια μετά το ’68 μεταξύ των Γάλλων διανοουμένων (από τον Σαρτρ και το Βερνάν μέχρι τον Φουκώ και τον Λεβί Στρος) σχετικά με πρόσωπα-σύμβολα της ελληνικής αρχαιότητας.
Όπως λέει, αυτή η επανοικειοποίηση της Ελλάδας στη μεταπολεμική Γαλλία είχε πολιτική αφετηρία και κατεύθυνση και οι στοχαστές που ασχολήθηκαν χρησιμοποίησαν τα αρχαία σύμβολα για να συζητήσουν προβλήματα της εποχής τους, όπως το πρόβλημα του πολιτικού υποκειμένου, τη δυσκολία εγκαθίδρυσης μιας σχέσης ανάμεσα στην ηθική και την πολιτική, και τέλος, τον ρόλο της αυτοανάλυσης στη ζωή του πολίτη.
Έτσι, ο σπουδαίος ελληνιστής Ζαν Πιερ Βερνάν θα ασχοληθεί με τον Οιδίποδα και θα τον αναλύσει ως δίπολο ανάμεσα στον τύραννο και τον φαρμακό (αποδιοπομπαίο τράγο) συνδέοντάς τον με το κοινωνικοπολιτικό τοπίο της Αθήνας του 5ου αιώνα. Στη βάση αυτής της ενασχόλησής του όμως με την αθηναϊκή δημοκρατία βρίσκεται η μόνιμη στράτευσή του εναντίον του ολοκληρωτισμού (ο Βερνάν ήταν μέλος του Κ.Κ. Γαλλίας και έδρασε στην αντίσταση κατά της ναζιστικής κατοχής) αλλά και η εσωτερική κριτική της μεταπολεμικής γαλλικής αριστεράς.
Ο Φουκώ από την άλλη, λίγο αργότερα, όταν πια ο κομμουνισμός έχει απολέσει τη μεταπολεμική λάμψη του και η δημοκρατία προβάλλει ως μόνη εναλλακτική απέναντι είτε στη δεξιά είτε στην αριστερή καταπίεση, θα δει στον Οιδίποδα την συνεργασία γνώσης και εξουσίας που αποτελεί το θεμέλιο της σύγχρονης φιλελεύθερης δημοκρατίας και θα τον κάνει μέρος της κριτικής του σ’ αυτήν. Ο Οιδίποδας έγινε για εκείνον ο εκφραστής της καταπιεστικής συμμαχίας ανάμεσα στη γνώση και την εξουσία, στην οποία στηρίζεται η κυριαρχία της νεότερης φιλελευθερης δημοκρατίας, λέει η Leonard (σ. 20).
Αυτή η χρήση της αρχαιότητας με σκοπό να σχολιαστεί η σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα δεν ήταν κάτι καινούργιο. Αντίθετα, οι Έλληνες, παρατηρεί η Leonard, είναι διάσπαρτοι στη νεωτερικότητα. Αυτό ξεκινάει ήδη με το Χέγκελ, το Χάιντεγκερ, το Νίτσε. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο όμως, αυτή η ενασχόληση με την ελληνική αρχαιότητα στη Γαλλία των πρώτων χρόνων μετά τον πόλεμο, δεν ήταν εύκολη, καθώς έφερνε στο νου το γερμανικό φιλελληνισμό, ο οποίος ήταν συνδεδεμένος με τον ναζισμό.
Και αυτό μας οδηγεί στο επόμενο θέμα, που αφορά τις διαφορετικές προσλήψεις της ελληνικής αρχαιότητας στο εσωτερικό του ναζιστικού στρατοπέδου.
Ναζιστική Γερμανία: Χίτλερ εναντίον SS
Ο άριος Πλάτων και ο ανατολίτης Σωκράτης
Διαφορετική από το γαλλικό παράδειγμα ήταν η σύγκρουση γύρω από την ελληνική αρχαιότητα στη ναζιστική Γερμανία. Εδώ η διαμάχη σχετικά με την ελληνική αρχαιότητα και τη χρήση της δεν περιορίστηκε στα πανεπιστήμια, αλλά έφτασε ως τα ανώτατα κλιμάκια του NSDAP. Το ζήτημα εν προκειμένω ήταν αν το αρχαίο ελληνικό παρελθόν θα ενσωματωθεί στην ιστορία του Τρίτου Ράιχ ή όχι. Γιατί δεν ήταν όλοι μέσα στο ναζιστικό κόμμα σύμφωνοι με αυτό. Ο επικεφαλής των SS, Χ. Χίμλερ στην προσπάθειά του να αντιστρέψει την ινδοευρωπαϊκή θεωρία για την άρια φυλή σε ινδογερμανική, αναζητούσε μαρτυρίες στα αρχαιολογικά ευρήματα μέσα στα γερμανικά δάση. Σκοπός του, να διατυπώσει μια νέα θεωρία για τις απαρχές του πολιτισμού των Αρίων.
Ο ίδιος ο Χίτλερ όμως δεν ικανοποιούνταν διόλου με τα πενιχρά αποτελέσματα των Γερμανών αρχαιολόγων, που αναζητούσαν στα δάση της Γερμανίας τις απαρχές των Αρίων. Ως αποτέλεσμα, δημιουργήθηκε η θεωρία (μύθος) της βόρειας καταγωγής των Ινδοευρωπαίων. Οι «Ινδογερμανοί», σύμφωνα με τους ιστορικούς και αρχαιολόγους που βρίσκονταν στην υπηρεσία του NSDAP, αναζητώντας μέρη πιο φιλόξενα και με ηπιότερο κλίμα για την εγκατάστασή τους κινήθηκαν προς το νότο και την ανατολή. Εκεί, με τη φυλετική τους υπεροχή, επιβλήθηκαν στους -κατώτερους- γηγενείς λαούς και αποτέλεσαν ένα ηγεμονικό στρώμα. Οι Έλληνες φιλόσοφοι, οι Ρωμαίοι στρατηγοί, οι Αιγύπτιοι και Βαβυλώνιοι αστρονόμοι ανήκαν όλοι σε μια εκλεκτή μειοψηφία Αρίων! Ο Johann Chapoutot, στο βιβλίο του Ο εθνικοσοσιαλισμός και η αρχαιότητα παρατηρεί με θλίψη με πόσο μεγάλη ευκολία υπηρέτησαν αυτήν την προπαγάνδα καθηγητές πανεπιστημίων ιστορικοί, ανθρωπολόγοι, φιλόλογοι, βιολόγοι και αρχαιολόγοι. Κατά συνέπεια, ο Πλάτωνας, και όχι ο Νίτσε, έγινε ο πνευματικός υποστηρικτής και πολιτικός πρόδρομος του ναζισμού. Ο «βόρειος» Πλάτων, ο Πλάτων των πολιτικών έργων του, που ευθέως παραλληλίζεται με το Χίτλερ. Όχι ο Πλάτωνας των επιστημολογικών του συγγραμμάτων, όχι ο σεβαστός σχολάρχης της Ακαδημίας, αλλά ο νομοθέτης της Πολιτείας. Εκείνος που αντιπαρατίθεται με τον σχετικισμό των σοφιστών. Αντίθετα, ο Αριστοτέλης, ως έμμεσος απόγονος του ανατολίτη (και δύσμορφου, σε αντίθεση με τον Πλάτωνα) Σωκράτη, παραδίδεται στην πυρά ως υπερβολικά εγκεφαλικός θεωρητικός της Λογικής.
Από την άλλη πλευρά (ιδεολογικά, αλλά και γεωγραφικά, αφού βρισκόταν στις ΗΠΑ) ο Karl Popper την ίδια εποχή γράφει την Ανοικτή κοινωνία και οι εχθροί της εξυμνώντας τον Πρωταγόρα και χαρακτηρίζοντας τον Πλάτωνα πατέρα του ολοκληρωτισμού. Την ίδια περίοδο μάλιστα που ο Πόπερ γράφει την Ανοικτή κοινωνία, κυκλοφορεί ένα σημαντικό κείμενο από τον Μαξ Χορκχάιμερ, Η έκλειψη του λόγου. Ο Χορκχάιμερ αντιπαραθέτει την ιδέα του αντικειμενικού Λόγου, έτσι όπως συλλαμβάνεται από το Σωκράτη, ως μέσο για την κατανόηση των σκοπών και για τον καθορισμό τους, (σ. 20) απέναντι στην εργαλειακή ορθολογικότητα του θετικισμού και του υποκειμενικού λόγου, που προσαρμόζεται στην πραγματικότητα και, θεωρώντας την δεδομένη, περιορίζει το έργο του μόνο στην αναζήτηση των μέσων.
Παρέκβαση: Ο αστός Οδυσσέας της Σχολής της Φρανκφούρτης
Στη διαλεκτική του διαφωτισμού, το magnum opus της Σχολής της Φρανκφούρτης, που δημοσιεύτηκε το 1944, ο Χορκχάιμερ μαζί με τον Αντόρνο θα ανατρέξουν ξανά στην αρχαία Ελλάδα και θα χρησιμοποιήσουν την Οδύσσεια και τον ήρωά της για να στοχαστούν πάνω στην εποχή τους. Διευκρινίζοντας εξαρχής ότι ως διαφωτισμό εννοούν την προοδεύουσα σκέψη εν γένει, επιχειρούν να εξετάσουν τις καταστροφικές πλευρές αυτής της προόδου, που έδειχνε, βέβαια, διαρκούντος ακόμη του πολέμου, το πιο αποτρόπαιο πρόσωπό της.
Οι ρίζες του διαφωτισμού, του Λόγου, του αστικού πνεύματος, είναι πολύ πιο μακρινές απ’ ό, τι φαντάζονται οι ιστορικοί (περί τα τέλη του Μεσαίωνα δηλαδή), ισχυρίζονται οι Χάμπερμας και Αντόρνο. Θα τις αναζητήσουν λοιπόν στην Οδύσσεια, ένα βασικό κείμενο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, στην ανάγνωση της οποίας αφιερώνουν όλο το πρώτο μέρος του έργου (σ. 94). Ο Οδυσσέας αντιπροσωπεύει την ορθολογική καθολικότητα σε αντίθεση προς το αναπόφευκτο του πεπρωμένου (σ. 111). Στα ταξίδια του θα δουν οι αστοί τις δικές τους περιπέτειες, που με τη μορφή του επιχειρηματικού ρίσκου δικαιολογούν το κέρδος τους (σ. 80). Γιατί ο Οδυσσέας, όπως και ο Ροβινσώνας Κρούσος αργότερα, είναι ήδη ένας homo economicus. Όπως εκείνος, είναι παραδομένος στα καπρίτσια των κυμάτων και αναγκασμένος να κυνηγήσει με θάρρος το ατομικό του συμφέρον. Επομένως, από τη σκοπιά της ανεπτυγμένης οικονομίας των ανταλλαγών και των ατόμων της, οι περιπέτειες του Οδυσσέα δεν είναι παρά η ποιητική περιγραφή των ρίσκων, τα οποία σηματοδοτούν τον δρόμο των ριψοκίνδυνων αστών προς την επιτυχία (σ. 110).
Οι διάφοροι σταθμοί της πορείας του, όπως παρουσιάζονται από τους συγγραφείς της διαλεκτικής του διαφωτισμού, αντιπροσωπεύουν παλαιότερες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης, τις οποίες θα σαρώσει με την έλευσή της η αστική τάξη, επιβάλλοντας τους νόμους και τα ήθη της.
Στους Λωτοφάγους, ο γλυκός καρπός ανασύρει μνήμες από ένα στάδιο αφθονίας της ανθρώπινης (προ)ϊστορίας, όταν οι άνθρωποι συνέλεγαν τους καρπούς της γης. Με βία (είτε με τη μορφή της σπάνεως είτε με τη μορφή της ταξικής επιβολής) η ανθρωπότητα θα ξεπεράσει αυτό το στάδιο. Ο Οδυσσέας (ο ορθός λόγος) θα τιμωρήσει τους οκνηρούς, που δε θέλουν να φύγουν, και θα τους μεταφέρει με τη βία στα πλοία. Με τον τρόπο αυτό η ορθολογικότητα εισέρχεται μοιραία στο κύκλωμα της αδικίας. Οι ίδιες της οι ενέργειες εξυπηρετούν άμεσα την κυριαρχία, όπως το θέτουν οι Χ. και Α.
Ο Πολύφημος και οι Κύκλωπες αντιπροσωπεύουν μια εποχή μεταγενέστερη από εκείνη των τροφοσυλλεκτών. Την καθαυτό βαρβαρότητα των κυνηγών και των ποιμένων, που ουδέ φυτεύουν ουδέ οργώνουν (σ. 83-84). Η ευφυΐα του ήρωα θα νικήσει το εύπιστο τέρας και ο Κανένας-Οδυσσέας θα αποκαλύψει -χωρίς να υπάρχει λόγος- το όνομά του, όταν έχει πια ξεφύγει. Η ομιλία, που αντικαθιστά τη φυσική δύναμη, τη σωματική ρώμη, είναι ανίκανη να αυτοπεριοριστεί, παρατηρούν οι συγγραφείς. Ο ευφυής μπαίνει πάντα στον πειρασμό να πει πολλά, γιατί πάντα υπάρχει ο φόβος η βία να πάρει το πάνω χέρι (σ. 87).
Το επεισόδιο των Σειρήνων είναι ίσως εκείνο που πιο πολύ καταυγάζει το δεσμό μεταξύ του μύθου, της κυριαρχίας και της εργασίας στην αστική κοινωνία απ’ όλες τις ιστορίες του Ομήρου. Ο Οδυσσέας γνωρίζει, ειδοποιημένος από την Κίρκη, ότι το τραγούδι τους αποτελεί έναν κίνδυνο να χάσει τον εαυτό του. Παρόλα αυτά, η γοητεία των Σειρήνων παραμένει ακαταμάχητη. Ο Οδυσσέας θα δεθεί στο κατάρτι και θα κλείσει τ’ αυτιά των συντρόφων του. Πανέτοιμοι και συγκεντρωμένοι εκείνοι θα κωπηλατούν για χάρη του. Ο δρόμος του πολιτισμού είναι ο δρόμος της υποταγής και της εργασίας, παρατηρούν οι συγγραφείς. Και δεν πρόκειται μόνο για την καθυστέρηση των κυριαρχούμενων. Αφορά εξίσου έναν περιορισμό της διάνοιας των ισχυρών (από τον πολυμήχανο Οδυσσέα μέχρι τους σύγχρονους μάνατζερς, σημειώνουν οι Χ. και Α.) σε προβλήματα οργάνωσης και διοίκησης μόνο (σ. 52). Πόσο σύγχρονη ηχεί μια τέτοια διατύπωση σήμερα, στην απόλυτη κυριαρχία του νεοφιλελεύθερου αντι-διανοουμενισμού![1]
Καταλήγοντας: Υπάρχει ορθή ή ορθόδοξη ανάγνωση της αρχαιότητας;
Αν μπορεί να μείνει κάτι ως συμπέρασμα από αυτή τη νοητική περιπλάνηση σε ένα μέρος μόνο από τον κόσμο των ερμηνειών της αρχαιότητας είναι ότι οι προσλήψεις της είναι τόσο ποικίλες γιατί εξαρτώνται όχι μόνο από τον προσλαμβάνοντα (σχολιαστή ή ερμηνευτή), αλλά και από την εποχή, τα ερωτήματα και τις προκλήσεις που εκείνη θέτει. Έχοντας αυτά κατά νου, θα προσεγγίσουμε στο επόμενο μέρος την Οδύσσεια του Νόλαν, τις αντιδράσεις που προκάλεσε και τα «στρατόπεδα» που διαμόρφωσε.
Το κείμενο του Ψαλιδάκου Πούλου επιμελήθηκε ο Αντώνης Γαζάκης
Επιτρέπεται η αναπαραγωγή και διανομή του άρθρου σύμφωνα με τους όρους της άδειας Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0)
Υποσημειώσεις
